Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), kişinin istemediği halde zihnine tekrar tekrar gelen ve yoğun kaygı yaratan düşünceler (obsesyonlar) ile bu kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerden (kompulsiyonlar) oluşan bir durumdur. Bu döngü günde saatler alabilir ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyebilir. OKB'de bilişsel davranışçı terapi, özellikle maruz bırakma ve tepki önleme çalışması, en çok araştırılmış psikoterapi yaklaşımlarındandır.
Bu yazıda OKB'nin belirtilerini, sık görülen türlerini, günlük takıntılardan farkını ve tedavide neler yapıldığını ele alıyoruz.
Obsesyon ve kompulsiyon nedir?
- Obsesyonlar: İstenmeden gelen, rahatsız edici ve kişinin kendi değerleriyle çelişen düşünceler, imgeler veya dürtülerdir. Kişi bunların mantıksız olduğunu çoğu zaman bilir, ancak onları durduramaz.
- Kompulsiyonlar: Obsesyonun yarattığı kaygıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyi önlemek için yapılan tekrarlayıcı davranışlar (yıkama, kontrol etme, düzenleme) veya zihinsel eylemlerdir (sayma, dua etme, içinden belirli sözleri tekrarlama).
Kompulsiyon kısa süreli bir rahatlama sağlar. Ancak bu rahatlama, zihnin "bu davranış tehlikeyi önledi" sonucuna varmasına yol açar; böylece obsesyon bir sonraki sefer daha güçlü gelir ve döngü sürer.
Sık görülen OKB türleri
OKB farklı temalar etrafında görülebilir:
- Bulaşma ve temizlik: Mikrop veya kirlenme korkusu, uzun süreli el yıkama ve temizlik.
- Kontrol etme: Kapının kilitli olup olmadığını, ocağın kapalı olup olmadığını defalarca kontrol etme.
- Simetri ve düzen: Eşyaların belirli bir düzende durması gerektiği hissi, "tam doğru" olana kadar tekrarlama.
- İstenmeyen zarar verme düşünceleri: Sevdiği birine zarar vereceği korkusu; kişi bu düşünceden dehşet duyar ve ondan kaçınır.
- Dini veya ahlaki takıntılar: Günah işlemiş olma, yanlış bir şey düşünmüş olma kaygısı.
- İlişki ve cinsel içerikli takıntılar: İstenmeyen ve kişinin kendi değerleriyle çelişen düşüncelerle ilgili sürekli şüphe.
Zarar verme gibi rahatsız edici düşüncelerin varlığı, kişinin bu düşünceleri eyleme dökeceği anlamına gelmez. OKB'de bu düşünceler, tam da kişinin değerleriyle çeliştiği için bu kadar yoğun kaygı yaratır.
Günlük takıntılar ile OKB arasındaki fark
Pek çok kişi zaman zaman kapıyı ikinci kez kontrol eder veya düzenli olmayı sever. OKB'den söz edilebilmesi için genellikle şu özellikler aranır:
- Obsesyon ve kompulsiyonlar günde önemli bir zaman alır (örneğin bir saatten fazla).
- Belirgin sıkıntıya yol açar.
- İş, okul, ilişkiler veya günlük düzen üzerinde belirgin bir etkisi vardır.
Tanı ancak bir uzman değerlendirmesiyle konulabilir. Yaygın kaygının genel çerçevesi için kaygı nedir, beden odaklı kaygılar için sağlık kaygısı yazılarımıza bakabilirsiniz.
OKB ne kadar yaygın?
Toplum temelli araştırmalar, OKB'nin yaşam boyu yaygınlığının yetişkinlerde yaklaşık yüzde 2 civarında olduğunu göstermektedir. Belirtiler sıklıkla ergenlik veya genç yetişkinlik döneminde başlar; ancak kişiler çoğu zaman yıllarca yardım almadan yaşar. Bunun bir nedeni, düşüncelerin içeriğinden duyulan utançtır.
OKB tedavisinde neler yapılır?
OKB'de psikoterapi, ilaç tedavisi veya ikisinin birlikte kullanıldığı yaklaşımlar uygulanır. Psikoterapide en çok araştırılmış yöntemlerden biri, bilişsel davranışçı terapi içinde yer alan maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) çalışmasıdır:
- Kişi, uzmanla birlikte hazırlanan bir plan içinde kaygı yaratan durumlarla adım adım karşılaşır.
- Bu sırada kompulsiyonu yapmamayı dener.
- Zamanla kaygının kompulsiyon yapılmadan da azaldığını deneyimler; döngü zayıflar.
Bu çalışma kademeli ilerler ve kişinin hazır olduğu adımlardan başlar. Bilişsel çalışmalar ise düşüncelere yüklenen anlam ve sorumluluk duygusu üzerinde durur. BDT'nin genel çerçevesi için bilişsel davranışçı terapi nedir yazımıza bakabilirsiniz.
İlaç tedavisi gerekip gerekmediğine yalnızca bir psikiyatrist karar verebilir. Belirtiler şiddetliyse psikiyatrik değerlendirme önerilir.
Yakınlar için not
OKB yaşayan birine güvence vermek ("hayır, elin temiz", "kapı kilitli, kontrol ettim") kısa vadede rahatlatır, ancak döngüyü sürdürebilir. Yakınların kompulsiyonlara katılmaması ve bunu kişiyle birlikte, suçlamadan konuşması önemlidir. Bu dengeyi kurmak zor olabilir; süreçte uzman desteği yardımcı olur.
Kliniğimizde OKB çalışması
Şişli Bomonti'deki kliniğimizde Dr. Öğr. Üyesi Çiğdem Koşe, bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde OKB, kaygı bozuklukları ve panik bozukluk alanlarında ergen ve yetişkinlerle yüz yüze ve online çalışmaktadır. Ayrıntılı bilgi için ergen ve yetişkin terapisi sayfamıza, randevu adımları için psikolog randevu sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve bir uzman değerlendirmesinin yerini tutmaz. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın veya en yakın acil servise başvurun.
OKB'de maruz bırakma ve tepki önleme içeren BDT'nin kliniğimizde nasıl yürütüldüğünü ve ilgili araştırma bulgularını bilişsel davranışçı terapi sayfamızda bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
1. OKB nedir?
İstenmeden gelen ve kaygı yaratan düşünceler (obsesyonlar) ile bu kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlardan (kompulsiyonlar) oluşan, günlük yaşamı etkileyebilen bir durumdur.
2. Rahatsız edici düşüncelerim olması onları yapacağım anlamına mı gelir?
OKB'de istenmeyen düşünceler kişinin değerleriyle çeliştiği için yoğun kaygı yaratır. Düşüncenin varlığı, eyleme dökme isteği olduğu anlamına gelmez. Yine de bu konuyu bir uzmanla konuşmak önemlidir.
3. OKB geçer mi?
Uygun tedaviyle birçok kişide belirtiler belirgin biçimde azalır ve günlük yaşam üzerindeki etkisi hafifler. Süreç kişiden kişiye değişir.
4. OKB tedavisi online yapılabilir mi?
Evet. Maruz bırakma çalışmalarının bir kısmı kişinin kendi ortamında yapıldığı için online çalışma birçok kişi için uygundur.
5. OKB'de ilaç gerekir mi?
Bu, belirtilerin şiddetine göre değişir ve kararını yalnızca bir psikiyatrist verebilir. Psikoterapi ve ilaç birlikte de yürütülebilir.
Kaynaklar
- National Institute for Health and Care Excellence. (2005). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31). https://www.nice.org.uk/guidance/cg31
- Ruscio, A. M., Stein, D. J., Chiu, W. T., & Kessler, R. C. (2010). The epidemiology of obsessive-compulsive disorder in the National Comorbidity Survey Replication. Molecular Psychiatry, 15(1), 53–63. https://doi.org/10.1038/mp.2008.94