Sağlık Kaygısı Nedir? Belirtileri ve Baş Etme Yolları

Bedende fark edilen küçük bir değişikliğin arkasında ciddi bir hastalık olabileceğini düşünmek, hemen hemen herkesin zaman zaman yaşadığı bir şeydir. Bu düşünce çoğu insanda birkaç saat veya gün içinde söner. Sağlık kaygısında ise düşünce sönmez; kontroller, aramalar ve doktor ziyaretleriyle beslenerek yaşamın merkezine yerleşir.

Bu yazıda sağlık kaygısının ne olduğunu, hangi belirtilerle görüldüğünü, onu sürdüren döngüyü ve neler yapılabileceğini ele alacağız.

Önce önemli bir nokta: bu yazı hiçbir bedensel belirtinin 'aslında psikolojik olduğu' anlamına gelmez. Bedensel belirtilerin tıbbi olarak değerlendirilmesi her zaman önceliklidir. Sağlık kaygısı, gerekli tıbbi değerlendirmeler yapıldıktan ve sonuçlar güven verici olduktan sonra bile korkunun devam ettiği durumlarda gündeme gelir.

Sağlık Kaygısı Nedir?

Sağlık kaygısı, ciddi bir hastalığa sahip olma veya yakalanma korkusunun kişinin yaşamını belirgin biçimde etkileyecek düzeye ulaşmasıdır. Halk arasında 'hastalık hastalığı', eski literatürde 'hipokondri' olarak da anılır; güncel klinik sınıflandırmalarda hastalık kaygısı bozukluğu ve bedensel belirti bozukluğu gibi başlıklar altında ele alınır.

Merkezinde bedensel duyumların yorumlanma biçimi vardır. Bedende her gün sayısız duyum oluşur: bir kas seğirmesi, geçici bir baş ağrısı, kalp atışının fark edilmesi, ciltte bir leke... Çoğu kişi bunları fark etmez veya önemsemez. Sağlık kaygısında ise bu duyumlar fark edilir, ciddi bir hastalığın işareti olarak yorumlanır ve bu yorum korkuyu, korku da bedensel uyarılmayı artırır.

Korkunun içeriği kişiden kişiye değişir: kanser, kalp hastalığı, nörolojik hastalıklar veya belirli bir aile öyküsüne bağlı bir hastalık odakta olabilir.

Sağlık Kaygısı Belirtileri Nelerdir?

Sağlık kaygısının belirtileri zihinsel, davranışsal ve bedensel düzeyde kendini gösterir: - Düşünce düzeyinde: Bedensel duyumları ciddi hastalık işareti olarak yorumlama, tıbbi sonuçlar güven verici olduğunda bile ikna olmama ('acaba gözden kaçırdılar mı'), hastalık haberlerine ve çevredeki hastalık deneyimlerine aşırı duyarlılık. - Davranış düzeyinde: Bedeni sürekli kontrol etme (nabız ölçme, ciltteki lekelere bakma, lenf bezlerini yoklama), internette belirti arama, aynı şikâyet için birden fazla hekime başvurma, yakınlardan tekrar tekrar güvence isteme. - Kaçınma biçiminde: Hastanelerden, sağlık haberlerinden veya hastalık konuşmalarından uzak durma; bazı kişilerde ise tam tersine tetkik yaptırmaktan korktuğu için doktora hiç gitmeme. - Bedensel düzeyde: Kaygının kendisinin ürettiği çarpıntı, nefes darlığı, kas gerginliği, mide şikâyetleri, baş dönmesi. Bu noktada bir kısır döngü oluşur: kaygının yarattığı bedensel belirtiler, hastalık korkusunun kanıtı olarak algılanır.

İki uç davranış biçimi (sürekli kontrol ve tamamen kaçınma) ilk bakışta zıt görünse de aynı korkunun farklı görünümleridir. Bedensel uyarılmanın ani ve yoğun ataklara dönüştüğü durumlar için panik atak rehberimizden de faydalanabilirsiniz.

Sağlık Kaygısını Sürdüren Döngü

Bilişsel Davranışçı Terapi'de sağlık kaygısı, geçici rahatlama sağlayan ama korkuyu besleyen davranışlarla sürdürülen bir döngü olarak ele alınır:

Döngüyü kırmanın yolu, daha kesin bir güvence bulmak değildir; çünkü kesin güvence hiçbir zaman yeterince kesin gelmez. Yol, kontrol ve güvence davranışlarını azaltarak belirsizlikle kalabilmeyi öğrenmekten geçer. Bu yaklaşım kaygı ile baş etme yolları ve belirsizliğe tahammül rehberlerimizde anlattığımız zihinsel esneklik ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir.

Sağlık Kaygısının Arkasında Ne Olabilir?

Sağlık kaygısı çoğu zaman belirli bir dönemde belirginleşir: yakın birinin ciddi bir hastalığı veya kaybı, kişinin kendi geçirdiği bir hastalık, bir yakınının vefat ettiği yaşa gelmek, ebeveyn olmak ya da yoğun bir stres dönemi.

Psikanalitik bakış açısından hastalık korkusu, yalnızca bedene dair bir kaygı olarak değil; kontrolün, sonluluğun ve kayıp korkusunun bedende cisimleşmiş bir ifadesi olarak da ele alınabilir. Ölüm kaygısıyla ilişkisi çoğu zaman doğrudandır, ancak kişi bunu ilk aşamada fark etmez. 'Bu korku ne zaman başladı ve o dönemde hayatımda ne oldu?' sorusu, üzerinde durulmaya değer bir sorudur.

Sağlık Kaygısıyla Baş Etme Yolları

Aşağıdakiler terapinin yerine geçmez, ancak döngüyü zayıflatmaya yardımcı olabilir:

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Şu durumlarda profesyonel psikoterapi desteği almak hayat kalitenizi hızla geri kazanmanıza yardımcı olur: - Tıbbi değerlendirmeler güven verici olduğu halde korku devam ediyorsa - Beden kontrolü, internet araması veya doktor başvuruları günlük yaşamınızda belirgin yer kaplıyorsa - İş, sosyal yaşam veya ilişkileriniz bu durumdan etkileniyorsa - Korku nedeniyle gerekli tıbbi kontrollerden kaçınıyorsanız - Uyku düzeniniz bozulduysa veya çökkünlük eşlik ediyorsa

Sağlık kaygısı, bilişsel davranışçı terapinin üzerinde kapsamlı çalışılmış olduğu alanlardan biridir. Terapide bedensel duyumların nasıl yorumlandığı, kontrol ve güvence davranışları ve belirsizliğe tahammül üzerinde çalışılır. Düşünce tuzaklarını tanımak için olumsuz düşüncelerle mücadele yazımıza, kaygı düzeyinizi gözlemlemek isterseniz psikolojik değerlendirme testleri sayfamıza bakabilirsiniz; ölçekler tanı aracı değildir ve tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez.

Şişli, Bomonti'deki kliniğimizde ergen ve yetişkinlere yönelik bilişsel davranışçı terapi ve psikanalitik psikoterapi çalışmaları yürütülmektedir. Uzman kadromuz ve terapi süreci hakkında bilgi almak için Şişli psikolog sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular