Yetişkinlerde Ayrılık Kaygısı ve Terk Edilme Korkusu

Partneri mesaja birkaç saat geç yanıt verdiğinde içe doğan o tanıdık boşluk. Sevdiğiniz birinin sesindeki tonun değiştiğini fark ettiğinizde 'bir şey mi oldu, benden mi sıkıldı' düşüncesinin hemen devreye girmesi. Ayrı geçirilen birkaç günün huzurlu değil, tedirgin geçmesi...

Ayrılık kaygısı çoğunlukla çocukluk dönemiyle birlikte anılır, ancak yetişkinlikte de görülür ve genellikle fark edilmeden yaşanır. Kişi bunu bir kaygı olarak değil, kendi karakterinin bir parçası olarak tanımlar: 'Ben biraz kıskancım', 'Ben fazla düşünürüm', 'Ben yalnız kalamam.'

Bu yazıda yetişkinlerde ayrılık kaygısının ne olduğunu, terk edilme korkusuyla ilişkisini, belirtilerini ve neler yapılabileceğini ele alacağız.

Yetişkinlerde Ayrılık Kaygısı Nedir?

Ayrılık kaygısı, yakın hissedilen kişilerden uzak kalma ihtimaliyle ortaya çıkan, süresi ve şiddeti açısından duruma orantısız olan yoğun kaygıdır. Yetişkinlerde bu kaygı partner, ebeveyn, çocuk veya çok yakın bir arkadaşa yönelik olabilir.

Yaygın kanının aksine bu tablo yalnızca çocukluğa özgü değildir; yetişkinlikte de başlayabilir veya çocuklukta başlayıp yetişkinliğe uzanabilir. Güncel klinik sınıflandırmalarda yetişkinlerde de tanımlanabilen bir durum olarak yer alır.

Kaygının merkezinde genellikle iki korku bulunur: sevilen kişinin başına kötü bir şey geleceği korkusu ve o kişinin gideceği, vazgeçeceği, terk edeceği korkusu. İkinci korku, 'terk edilme korkusu' olarak adlandırılan ve çoğu zaman ilişkilerin içinde sessizce çalışan bir dinamiktir.

Terk Edilme Korkusu Nasıl Görünür?

Terk edilme korkusu her zaman açık bir kaygı biçiminde yaşanmaz. Çoğu zaman davranışlara dönüşür ve kişi bu davranışların kaynağını fark etmez:

Bağlanma ile İlişkisi

Bağlanma kuramı, erken dönemde bakım verenlerle kurulan ilişkinin, yetişkinlikte yakınlık kurma biçimimiz üzerinde iz bıraktığını öne sürer. Bakımın öngörülebilir ve tutarlı olduğu bir ortamda büyüyen kişi, yakınlığın güvenli olduğuna dair bir beklenti geliştirir. Bakımın bazen var bazen yok olduğu, öngörülemez olduğu bir ortamda ise farklı bir beklenti oluşur: 'Sevgi her an kesilebilir, o yüzden sürekli kontrol etmeliyim.'

Burada iki noktayı belirtmek gerekir. Birincisi, bağlanma biçimleri kesin kategoriler değil, eğilimlerdir; kişi farklı ilişkilerde farklı biçimlerde davranabilir. İkincisi ve daha önemlisi, bu eğilimler değişmez değildir. Güvenli bir ilişki deneyimi ve terapi süreci, yetişkinlikte bu örüntülerin değişmesine alan açabilir.

Terk edilme korkusunun kaynağı her zaman erken çocukluk da olmayabilir. Ani bir kayıp, aldatılma deneyimi, beklenmedik bir ayrılık veya uzun süreli bir belirsizlik dönemi de bu korkuyu yetişkinlikte oluşturabilir.

Kaygıyı Sürdüren Döngü

Bilişsel Davranışçı Terapi çerçevesinde bu kaygı da kendini besleyen bir döngü olarak ele alınır ve mekanizma, diğer kaygı biçimlerine benzer.

Belirsiz bir işaret fark edilir (örneğin geç gelen bir yanıt). Bu işaret zihinde otomatik olarak bir terk edilme kanıtı şeklinde yorumlanır. Kaygı hızla yükselir. Kaygıyı azaltmak için otomatik bir davranış devreye girer: güvence istemek, kontrol etmek, sitem etmek veya geri çekilmek. Bu davranış kısa vadede rahatlatır.

Ancak bu döngü iki temel sorun doğurur. Birincisi, kişi rahatlamanın güvence davranışından geldiğini düşünür; dolayısıyla 'sormasaydım emin olamazdım' inancı güçlenir ve bir dahaki sefere yine sorması gerekir. İkincisi, bu davranışlar ilişkinin üzerinde gerçek bir baskı yaratır. Sürekli güvence istenen kişi zamanla yorulabilir, geri çekilen kişi mesafe yaratabilir. Böylece korkulan sonuç, korkunun kendisi tarafından üretilmeye başlar.

Bu döngüdeki düşünce kalıplarının nasıl ele alındığını olumsuz düşüncelerle mücadele yazımızda bulabilirsiniz. Kaygının genel işleyişi ve bedensel mekanizmaları için kaygı ile baş etme yolları rehberimize bakabilirsiniz.

Kaygının Anlamı Üzerine

Psikanalitik yaklaşımda ayrılık kaygısı, yalnızca bir davranış örüntüsü olarak değil; kişinin ayrı olmakla, kendi başına var olmakla kurduğu ilişkinin bir ifadesi olarak da ele alınabilir.

Burada sorulan sorular şunlardır: Yalnız kalındığında ortaya çıkan şey tam olarak nedir? Boşluk mu, öfke mi, değersizlik hissi mi? Karşıdaki kişinin varlığı neyi örtmektedir? Bazen terk edilme korkusunun altında, kendi başına yeterli olamayacağına dair eski bir inanç, bazen de dile getirilemeyen bir öfke bulunur.

Bu sorular, davranışsal yöntemlerin yerine geçmez; aynı zorlanmanın daha derin bir katmanına bakar.

Baş Etme Yolları

Ayrılık kaygısı ve terk edilme korkusunu hafifletmek için günlük yaşamda uygulanabilecek adımlar:

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Aşağıdaki durumlar söz konusu olduğunda profesyonel psikoterapi desteği almak hayat kalitenizi ve ilişkilerinizi korumanıza yardımcı olur: - Kaygı ilişkilerinizin üzerinde sürekli bir baskı yaratıyorsa - Terk edilme korkusuyla ilişkileri erken bitirme örüntüsü tekrar ediyorsa - Yalnız kalmak dayanılmaz geliyorsa - İhtiyaçlarınızı hiç dile getiremiyor, sürekli uyum sağlıyorsanız - İş, uyku veya günlük işleyişiniz etkileniyorsa - Benzer örüntüler farklı ilişkilerde tekrar ediyorsa

Bu alanda çalışmak genellikle hem güncel davranış döngülerini hem de bu örüntülerin nereden geldiğini ele almayı gerektirir; bilişsel davranışçı terapi ve psikanalitik yaklaşım bu iki katmana farklı açılardan bakar. Kendi durumunuzu gözlemlemek isterseniz psikolojik değerlendirme testleri sayfamıza bakabilirsiniz; ölçekler tanı aracı değildir.

Şişli, Bomonti'deki kliniğimizde ergen ve yetişkinlere yönelik bireysel psikoterapi çalışmaları yürütülmektedir. Uzman kadromuz ve terapi süreci hakkında bilgi almak için Şişli psikolog sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular