Depresyon Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Depresyon, günlük dilde en çok kullanılan ama en az doğru anlaşılan psikolojik kavramlardan biridir. Zor bir gün geçirdiğimizde "depresyondayım" deriz; oysa depresyon geçici bir mutsuzluk değil, kişinin düşünme, hissetme ve gündelik işleyiş biçimini etkileyen bir tablodur.

Bu yazıda depresyonun ne olduğunu, mutsuzluktan nasıl ayrıldığını, belirtilerini, nedenlerini ve tedavi yaklaşımlarını ele alacağız.

Depresyon nedir?

Depresyon, en az iki hafta boyunca süren çökkün duygudurum ve ilgi kaybının, beraberinde uyku, iştah, enerji ve düşünce alanlarındaki değişikliklerle birlikte görüldüğü bir ruhsal tablodur.

İki temel belirti merkezdedir: sürekli çökkün, boş veya umutsuz bir duygudurum ve eskiden keyif alınan etkinliklere karşı ilginin kaybolması. Bu ikincisi çoğu zaman kişiyi en çok şaşırtan belirtidir; sevdiği bir işi yaparken bile hiçbir şey hissetmemek.

İki haftalık süre önemli bir tanısal ölçüt olsa da, daha kısa süren ancak yoğun veya işlevselliği belirgin biçimde bozan belirtiler de profesyonel değerlendirmeyi gerektirebilir.

Önemli bir nokta: depresyon her zaman "üzgün görünmek" biçiminde ortaya çıkmaz. Kimi kişilerde asıl belirti tükenmişlik ve enerji kaybıdır, kimilerinde sinirlilik ve tahammülsüzlüktür, kimilerinde ise yalnızca bedensel şikâyetlerdir. Özellikle erkeklerde ve ergenlerde depresyon sıklıkla öfke ve huzursuzluk biçiminde görülür ve bu nedenle gözden kaçabilir.

Depresyon iradeyle ilgili bir durum da değildir. "Kendini toparla", "biraz pozitif düşün" gibi öneriler işe yaramaz; çünkü kişi zaten toparlanmaya çalışmaktadır ve toparlanamamak tablonun kendisidir.

Depresyon ile mutsuzluk arasındaki fark nedir?

Mutsuzluk ve üzüntü doğal, sağlıklı ve geçici duygulardır. Bir kaybın, hayal kırıklığının veya zor bir dönemin ardından gelir ve zamanla azalır. Üzgün bir kişi de güzel bir anda gülebilir, bir arkadaşla konuşmaktan keyif alabilir.

Depresyonda ise tablo farklıdır:

• Süre: Belirtiler uzun süre boyunca, günün büyük bölümünde ve hemen her gün devam eder.
• Yaygınlık: Etki yaşamın tek bir alanıyla sınırlı kalmaz; iş, ilişkiler, uyku, iştah, beden ve düşünce biçimi birlikte etkilenir.
• Keyif alamama: Üzüntüde iyi anlar hâlâ iyi hissettirir. Depresyonda ise eskiden keyif veren şeyler bu özelliğini kaybeder.
• Kendilik algısı: Depresyonda değersizlik, suçluluk ve yetersizlik duyguları belirginleşir. Kişi kendi hakkındaki olumsuz düşünceleri gerçek bilgi gibi yaşar.

Yas ise ayrı bir konudur. Bir kaybın ardından yaşanan yoğun üzüntü doğaldır ve dalgalar halinde gelir; kişi kayba dair konuşurken hem ağlayabilir hem gülebilir. Ancak yas sürecinde de depresyon gelişebilir; ayrımı bir uzman değerlendirir.

Depresyon belirtileri nelerdir?

Depresyon belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı kişilerde çökkünlük ve umutsuzluk ön plandayken, bazılarında enerji kaybı, uyku sorunları, öfke veya bedensel yakınmalar daha belirgin olabilir.

• Duygusal belirtiler: sürekli çökkünlük, boşluk hissi, umutsuzluk, değersizlik ve suçluluk duyguları, sinirlilik ve tahammülsüzlük, hiçbir şey hissetmeme hali.
• Zihinsel belirtiler: odaklanmakta zorlanma, unutkanlık, karar verememe, düşüncelerin yavaşladığı hissi, olumsuz düşüncelerin sürekli tekrarlanması.
• Bedensel belirtiler: uykuya dalamama veya aşırı uyuma, sabah çok erken uyanma, iştahta belirgin artış veya azalma, kilo değişimi, sürekli yorgunluk, açıklanamayan ağrılar, hareketlerde yavaşlama.
• Davranışsal belirtiler: sosyal geri çekilme, günlük işleri yapamama, işe gidememe, kişisel bakımda azalma, eskiden yapılan etkinliklerin bırakılması, alkol veya madde kullanımında artış.

Bu belirtilerin bir kısmı bedensel hastalıklarda da görülür. Tiroid sorunları, vitamin eksiklikleri, kansızlık ve bazı ilaçların yan etkileri benzer tablolar oluşturabilir. Bu nedenle özellikle yorgunluk ve enerji kaybı ön plandaysa tıbbi değerlendirme de yapılmalıdır.

Depresyon sıklıkla kaygıyla birlikte görülür; ikisinin bir arada bulunması oldukça yaygındır. Kaygı tarafı için kaygı ile baş etme yolları yazımıza bakabilirsiniz. Belirtiler işle ilgili tükenme etrafında yoğunlaşıyorsa tükenmişlik sendromu yazımız ayrımı anlamaya yardımcı olabilir.

Depresyon neden olur?

Depresyonun tek bir nedeni yoktur. Genellikle biyolojik, psikolojik, sosyal ve çevresel birçok etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar.

• Biyolojik etkenler: Ailesel yatkınlık, beyindeki nörokimyasal süreçler ve hormonal değişimler rol oynayabilir. Burada yaygın bir yanlış anlamaya değinmek gerekir: depresyonun yalnızca "serotonin eksikliğinden" kaynaklandığı açıklaması, bilimsel olarak bugün yeterli görülmemektedir. Tablo bundan daha karmaşıktır.
• Psikolojik etkenler: Erken dönem deneyimleri, kayıplar, kişinin kendisine ve dünyaya dair geliştirdiği inançlar, baş etme biçimleri.
• Sosyal ve çevresel etkenler: Kayıp, ayrılık, işsizlik, ekonomik zorluk, yalnızlık, süregelen stres, ilişki sorunları, göç.
• Bedensel etkenler: Kronik hastalıklar, uzun süren ağrı, bazı ilaçlar ve uyku bozuklukları.

Bazı kişilerde belirgin bir tetikleyici bulunur, bazılarında ise dışarıdan bakıldığında "her şey yolunda" görünürken depresyon gelişir. İkincisi, kişinin suçluluk duygusunu artırır; oysa depresyonun ortaya çıkması için mutlaka görünür bir neden gerekmez.

Depresyon nasıl tedavi edilir?

Depresyon, psikoterapi ve ilaç tedavileriyle etkili biçimde tedavi edilebilen ruhsal tablolardan biridir. Tedavi yaklaşımı belirtilerin şiddetine, kişinin ihtiyaçlarına ve klinik değerlendirmeye göre değişebilir.

Psikoterapi: Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), depresyonda etkinliği en çok araştırılmış yaklaşımlardan biridir. Depresyonda düşünce, duygu ve davranış birbirini besleyen bir kısır döngü oluşturur: kişi kendini kötü hisseder, etkinliklerden çekilir, çekildikçe olumlu deneyimleri azalır, azaldıkça daha kötü hisseder. BDT bu döngüye hem düşünceler hem de davranışlar üzerinden müdahale eder. Kendini değersiz gören düşüncelerin nasıl ele alındığını olumsuz düşüncelerle mücadele yazımızda bulabilirsiniz.

Psikanalitik ve psikodinamik yaklaşımlar ise depresyonun altında yatan kayıplara, tekrarlayan ilişki örüntülerine ve kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiye odaklanır. Kimi süreçlerde öfkenin dışa değil içe yöneltilmesi, kimi süreçlerde dile getirilememiş bir yas belirleyici olabilir.

İlaç tedavisi: Antidepresan ilaçlar yalnızca psikiyatrist tarafından değerlendirilir ve reçete edilir. İlaç tedavisi bazı kişilerde, özellikle belirtilerin daha şiddetli olduğu durumlarda tedavi planının bir parçası olabilir. Hafif depresyonda ise psikoterapi bazı kişiler için tek başına yeterli olabilir. İlaç tedavisinin gerekip gerekmediğine psikiyatrist tarafından yapılan değerlendirme sonucunda karar verilir. İlaç kullanımına dair kararlar (başlama, doz, bırakma) hekim dışında kimseyle verilmemelidir; özellikle ilacı kendi başına bırakmak sakıncalı olabilir.

Yaşam düzeni: Düzenli uyku, fiziksel aktivite ve sosyal temas tedaviyi destekler. Ancak bunlar tedavinin yerine geçmez; depresyondaki kişiye "spor yap, düzelirsin" demek, tablonun ağırlığını hafife almaktır.

Kendi başınıza yapabilecekleriniz

Aşağıdakiler tedavinin yerine geçmez, ancak sürece destek olabilir:

Ne zaman destek alınmalı?

Belirtiler iki haftadan uzun sürüyor, günlük yaşamınızı etkiliyor veya giderek ağırlaşıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek gerekir. Beklemek için bir eşik aramanıza gerek yok; erken başlanan süreç genellikle daha kısa sürer.

Kendi durumunuzu gözlemlemek isterseniz psikolojik değerlendirme testleri sayfamıza bakabilirsiniz; ölçekler tanı aracı değildir ve uzman değerlendirmesinin yerine geçmez.

Şişli, Bomonti'deki kliniğimizde ergen ve yetişkinlere yönelik bilişsel davranışçı terapi ve psikanalitik psikoterapi çalışmaları yürütülmektedir. Uzman kadromuz ve terapi süreci hakkında bilgi almak için Şişli psikolog sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular