İki Kültür Arasında Büyüyen Çocuklar

Evde Türkçe konuşulan, dışarıda başka bir dilin hâkim olduğu bir çocukluk. Bayramlarda bir kültürün, okulda başka bir kültürün kurallarının geçerli olduğu bir yaşam. Yurt dışında çocuk büyüten ailelerin çoğu, bu ikiliğin çocuğa ne yapacağını merak eder.

İyi haber şu: iki kültürle büyümek kendi başına bir sorun değildir. Araştırmaların genel eğilimi, iki kültürü birlikte taşıyabilen çocukların dil, bakış açısı ve uyum becerileri açısından avantajlı olduğu yönündedir. Zorlanma, ikiliğin varlığından değil; çocuğun birini diğeri uğruna reddetmek zorunda hissettiği durumlardan doğar.

Bu yazıda yurt dışında büyüyen çocukların yaşadığı zorlukları, ebeveynlerin sık karşılaştığı durumları ve neler yapılabileceğini ele alacağız.

Çocuklar neyi zor yaşar?

• Ev ile dışarının farklı olması: Evde geçerli olan kurallar, iletişim biçimleri ve beklentiler ile okulda geçerli olanlar farklı olduğunda çocuk iki kod arasında sürekli geçiş yapar. Bu beceri zamanla gelişir ama başlangıçta yorucudur.
• Aidiyet sorusu: 'Sen nerelisin?' sorusu çocuklar için basit değildir. Doğduğu ülkede 'yabancı', ailesinin ülkesinde 'oralı olmuş' sayılmak, ikisinin de tam olarak kendisine ait olmadığı hissini yaratabilir.
• Dil farkı: Çocuğun okul dili genellikle anadilinden daha güçlü gelişir. Bu, ergenlikte aileyle arasında beklenmedik bir mesafe yaratabilir: derin duygular çocuğun daha rahat olduğu dilde ifade edilir, ama ebeveyn o dile aynı düzeyde hâkim değildir.
• Utanma dönemleri: Özellikle ilkokul ve ergenlik yıllarında çocuk, ailesinin aksanından, yemeklerinden veya alışkanlıklarından utanabilir. Bu genellikle geçicidir ve akranlara benzeme ihtiyacından kaynaklanır; ailesini reddetmek anlamına gelmez.
• Akran ilişkileri ve dışlanma: Kültürel farklılık veya ayrımcılık deneyimleri, çocuğun kendilik algısını etkileyebilir.
• Erken sorumluluk: Ebeveynlerin dili yeterli değilse, çocuk çevirmen ve aracı rolüne girer. Doktor randevularında, resmi işlerde veya okul görüşmelerinde tercümanlık yapmak, çocuğa yaşına uygun olmayan bir yük bindirebilir.

Ebeveynlerin yaşadığı zorluklar

• Referans eksikliği: Kendi büyüdüğünüz ortamdan farklı bir yerde çocuk yetiştirirken, çocukluğunuzdan getirdiğiniz kalıplar her zaman işe yaramaz. Nasıl bir ebeveyn olunacağına dair tanıdık bir harita yoktur.
• Farklı ebeveynlik kültürleri: Bulunduğunuz ülkedeki ebeveynlik anlayışı, sınır koyma biçimi ve çocuk özerkliğine bakış, sizinkinden belirgin biçimde farklı olabilir. İki anlayış arasında kalmak kafa karışıklığı yaratır.
• Destek ağının olmaması: Türkiye'de çocuk bakımı çoğu zaman geniş aileyle paylaşılır. Yurt dışında bu destek yoktur; tüm yük çekirdek ailede kalır.
• Otorite kaybı kaygısı: Çocuk dili daha iyi konuştuğunda ve sistemi daha iyi tanıdığında, ebeveyn kendini bir adım geride hissedebilir.
• Kültürün kaybolması korkusu: 'Çocuğum Türkçeyi unutacak mı, bizden kopacak mı' endişesi çok yaygındır.
• Suçluluk: Çocuğu büyükanne büyükbabadan uzak büyütmenin, ona farklı bir çocukluk yaşatmanın suçluluğu.

Bu zorluklar yurt dışı yaşamının genel zorluklarıyla iç içe geçer; yurt dışında yalnızlık ve aile dinamikleri yazımız daha geniş bir çerçeve sunar.

Ne yapılabilir?

• 'Ya o ya bu' kurmayın: Çocuğun iki kimliği de taşıyabileceğini sözle ve tutumla göstermek en belirleyici şeydir. 'Sen aslında Türksün' veya 'artık buralısın' gibi ifadeler çocuğu seçime zorlar; oysa ikisini birden olabilir.
• Anadili doğal tutun: Dil, zorlamayla değil kullanımla yerleşir. Evde Türkçe konuşmak, birlikte kitap okumak, aileyle görüntülü görüşmek, çizgi film ve şarkılar. Dili bir ödev haline getirmek çoğu zaman ters teper.
• İki dilin gelişimi hakkında gerçekçi olun: İki dilli çocuklarda dillerin farklı hızlarda gelişmesi ve dilleri karıştırmaları normaldir. Konuşmanın gecikmesine dair kaygınız varsa, bunu iki dilliliğe bağlamak yerine bir uzmana danışmak doğru olur.
• Kültürü yaşatın, dayatmayın: Yemekler, bayramlar, müzik, hikâyeler. Kültür yaşanarak aktarılır; anlatılarak veya zorlanarak değil.
• Ziyaretleri sürdürün: Türkiye'deki aileyle düzenli temas, çocuğun bağını somutlaştırır. Dil de en hızlı bu ziyaretlerde gelişir.
• Utanma dönemlerini kişisel algılamayın: Çocuk ailesinden utandığı bir dönemden geçiyorsa bu genellikle geçicidir. Tepki göstermek veya suçluluk yüklemek, mesafeyi artırır.
• Çevirmen rolünü sınırlayın: Mümkün olduğunda resmi işlerde profesyonel destek kullanın. Çocuğun ebeveyn için aracılık etmesi, aile içi rolleri ters çevirebilir.
• Kendi dilinize yatırım yapın: Ebeveynin bulunduğu ülkenin dilini öğrenmesi yalnızca pratik değil, ilişkisel bir yatırımdır; çocuğun dünyasına erişimi artırır.
• Ayrımcılık deneyimlerini ciddiye alın: Çocuk böyle bir deneyim anlattığında geçiştirmek yerine dinlemek, duygusunu geçersiz kılmamak ve gerektiğinde okulla iletişime geçmek önemlidir.
• Ergenlikte kimlik sorgusunu bekleyin: Ergenlik, kimlik sorularının doğal olarak yoğunlaştığı dönemdir. İki kültürlü çocuklarda bu sorgulama daha belirgin olabilir; bu bir sorun değil, gelişimsel bir süreçtir.

Ne zaman uzman desteği alınmalı?

Şu durumlarda bir uzmanla görüşmek yerinde olur: - Çocuğunuzda uzun süren çökkünlük, içe kapanma veya belirgin kaygı gözlemliyorsanız - Okula gitmek istememe düzenli hale geldiyse - Akran ilişkilerinde ciddi zorlanma veya süregelen dışlanma varsa - Uyku, iştah veya davranışlarında belirgin ve süregelen değişiklikler görüyorsanız - Kimlik ve aidiyet konusundaki zorlanma çocuğu belirgin biçimde sıkıntıya sokuyorsa - Dil gelişimiyle ilgili kaygınız varsa (bu durumda bir dil ve konuşma uzmanı ya da çocuk uzmanı değerlendirmelidir)

Çocuklarla ilgili değerlendirme ve terapi, bu alanda uzmanlaşmış kişiler tarafından yapılmalıdır. Kliniğimizde çocuk terapisi hizmeti verilmemektedir; bu nedenle çocuğunuz için destek arıyorsanız çocuk ve ergen alanında çalışan bir uzmana yönelmenizi öneririz.

Ebeveyn olarak kendi zorlanmanız da önemlidir ve göz ardı edilmemelidir. Suçluluk, yalnızlık, tükenmişlik veya kaygı taşıyorsanız bunun için destek almak hem sizin hem de çocuğunuzun yararınadır. Kliniğimizde ergen ve yetişkinlere yönelik bireysel psikoterapi çalışmaları, yurt dışında yaşayan danışanlar için online olarak sürdürülmektedir. Online terapi sayfamıza ve uzman kadromuz hakkındaki bilgilere bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular