Mobbing Nedir? Belirtileri ve Psikolojik Etkileri

İş yerinde yaşanan her gerginlik mobbing değildir. Zor bir yönetici, yoğun bir dönem veya bir iş arkadaşıyla yaşanan anlaşmazlık, rahatsız edici olsa da farklı bir şeydir.

Mobbingi ayıran şey süreklilik ve sistematiklik. Tek tek bakıldığında küçük görünen davranışların, aynı kişiye yönelik olarak uzun süre boyunca tekrarlanmasıdır. Bu yüzden mobbing yaşayan kişi çoğu zaman durumu adlandırmakta zorlanır: her olay tek başına 'abartılacak bir şey değil' gibi görünür, ama toplamı kişiyi yıpratır.

Bu yazıda mobbingin ne olduğunu, nasıl göründüğünü, psikolojik etkilerini ve neler yapılabileceğini ele alacağız.

Mobbing nedir?

Mobbing, iş yerinde bir kişiye yönelik olarak sistematik biçimde ve uzun süre tekrarlanan, kişiyi yıpratmayı, dışlamayı veya işten ayrılmaya zorlamayı sonuçlayan olumsuz davranışlardır.

Tanımdaki üç unsur belirleyicidir:

• Sistematiklik: Rastgele değil, belirli bir kişiye yönelik ve örüntü oluşturan davranışlar.
• Süreklilik: Tek bir olay değil, aylar boyunca tekrarlanan bir durum.
• Güç dengesizliği: Hedef kişinin kendini savunmakta zorlandığı bir konumda olması. Bu genellikle yönetici-çalışan ilişkisinde görülür, ancak ekip içinde de yaşanabilir.

Bu unsurlar önemlidir çünkü mobbing kavramı bazen her türlü iş yeri gerginliği için kullanılır ve bu kullanım, gerçek mobbing yaşayanların durumunu görünmez kılar.

Nasıl görünür?

Mobbing genellikle açık saldırganlık biçiminde değil, daha örtük yollarla işler:

• İletişimin kesilmesi: Selam verilmemesi, sorulara yanıt alınamaması, toplantılara çağrılmama, bilgi akışının dışında bırakılma.
• Sosyal izolasyon: Ekip sohbetlerinin dışına itilme, öğle aralarına dahil edilmeme, çevresindekilere kişiyle mesafeli olmaları yönünde örtük mesajlar verilmesi.
• İşin manipüle edilmesi: Yapılamayacak kadar çok iş verilmesi veya tersine hiç iş verilmemesi, niteliğinin çok altında görevlere yönlendirilmesi, sürekli görev değişikliği.
• Sürekli eleştiri: Yapılan her işte hata aranması, aynı hatanın defalarca gündeme getirilmesi, başkalarında görmezden gelinen şeylerin bu kişide sorun edilmesi.
• Küçük düşürme: Başkalarının önünde azarlanma, alay edilme, dedikodu yayılması.
• İtibar zedeleme: Yetkinliğine dair söylentiler, başarılarının başkasına mal edilmesi.
• Belirsizlik yaratma: Beklentilerin sürekli değişmesi, kuralların bu kişi için farklı uygulanması.

Bu davranışların çoğu, tek tek ele alındığında inkâr edilebilir niteliktedir: 'Öyle bir şey demedim', 'yanlış anladın', 'alınganlık yapıyorsun'. Bu inkâr edilebilirlik, mobbingin en yıpratıcı yanlarından biridir.

Psikolojik etkileri

Mobbingin etkileri iş yeriyle sınırlı kalmaz.

• Kendine güvenin aşınması: En yaygın etki budur. Sürekli eleştirilen kişi bir süre sonra 'acaba gerçekten yetersiz miyim' diye düşünmeye başlar. Yetkinliğine dair algısı, dışarıdan gelen değerlendirmeyle şekillenmeye başlar.
• Gerçeklikten şüphe etme: Yaşadığının abartılı olup olmadığını sürekli sorgulamak. Bu şüphe, çevreden 'biraz hassassın' gibi tepkiler geldiğinde derinleşir.
• Yoğun kaygı: İşe gitmeden önceki gerginlik, e-posta bildirimi geldiğinde yaşanan çarpıntı, sürekli tetikte olma hali. Bu belirtiler için kaygı ile baş etme yolları yazımıza bakabilirsiniz.
• Bedensel belirtiler: Uyku bozukluğu, mide ve bağırsak şikâyetleri, baş ağrısı, çarpıntı, sık hastalanma.
• Çökkünlük: Uzun süren mobbing, depresyon tablosuna zemin hazırlayabilir; belirtiler için depresyon nedir yazımıza bakabilirsiniz.
• Utanç ve suskunluk: Mobbing yaşayan kişi çoğu zaman durumu anlatmaktan utanır. Bu suskunluk izolasyonu artırır ve durumu sürdürür.
• İlişkilere yansıma: Eve taşınan gerginlik, yakınlarla mesafe, sosyal geri çekilme.
• Kendini suçlama: 'Ben başlatmışsam', 'ben yanlış anlamışsam', 'başkasına yapılmıyor demek ki bende bir sorun var.' Bu düşünce, sürecin en yıpratıcı parçasıdır.

Burada net olmak gerekir: mobbing yaşamak, kişide bir kusur olduğu anlamına gelmez. Hedef seçilen kişiler çoğu zaman yetkin, ilkeli veya öne çıkan kişilerdir. Sorumluluk, davranışı sergileyen kişi ve buna izin veren yapıdadır.

Ne yapılabilir?

• Yaşadığınızı adlandırın: Durumun bir adı olduğunu fark etmek, 'ben mi abartıyorum' döngüsünü kırar.
• Kayıt tutun: Tarih, saat, ne olduğu, kimlerin bulunduğu. Bu kayıt hem ileride gerekebilecek bir belge oluşturur hem de kendi gerçeklik algınızı korumanızı sağlar. Yaşananları yazılı görmek, hafızanın yarattığı şüpheyi azaltır.
• Yazılı iletişimi tercih edin: Sözlü talimatları e-postayla teyit etmek, sonradan inkâr edilebilirliği azaltır.
• Yalnız kalmayın: Güvendiğiniz bir iş arkadaşı, bir yakınınız veya bir uzman. İzolasyon mobbingin hem aracı hem sonucudur; onu kırmak belirleyicidir.
• Kurumsal yolları değerlendirin: İnsan kaynakları, etik hattı veya varsa sendika. Bu yolların ne kadar işleyeceği kuruma göre değişir; beklentiyi buna göre kurmakta fayda vardır.
• Hukuki danışmanlık alın: Mobbing Türkiye'de iş hukuku kapsamında ele alınabilen bir konudur. Ancak bu alan bir hukukçunun değerlendirmesi gerektiren bir alandır; haklarınız ve izleyebileceğiniz yollar için bir avukata danışmanız doğru olur.
• Sağlığınızı öncelikli tutun: Bazı durumlarda en doğru karar, durumu düzeltmeye çalışmak değil, oradan ayrılmaktır. Bu bir yenilgi değildir. İşten ayrılma kararı, hukuki haklarınızı etkileyebileceği için bu adımı atmadan önce danışmanlık almak yararlı olur.
• Kendinizi tek bir gözden değerlendirmeyin: Eski yöneticilerinizden, meslektaşlarınızdan aldığınız geri bildirimleri hatırlamak; yetkinliğinize dair algıyı tek bir kişinin değerlendirmesine bırakmamayı sağlar.

Ne zaman destek alınmalı?

Şu durumlarda destek alınmalıdır: - İşe gitmek dayanılmaz hale geldiyse - Uyku, iştah veya bedensel sağlığınız belirgin biçimde bozulduysa - Kendinize güveniniz belirgin biçimde sarsıldıysa - Sürekli tetikte olma hali iş dışında da sürüyorsa - Umutsuzluk, değersizlik veya yaşamdan keyif alamama eşlik ediyorsa - İlişkileriniz ve sosyal yaşamınız etkilendiyse - Rahatlamak için alkol veya madde kullanımına yöneldiyseniz

Terapi süreci burada iki işlev görür: yaşananların gerçekliğini tanımak ve aşınan özdeğeri yeniden kurmak. Mobbing sonrası kişinin kendine dair algısının toparlanması, durumdan uzaklaşmakla kendiliğinden gerçekleşmeyebilir; bu genellikle üzerinde çalışılması gereken bir süreçtir.

İş hayatının ruh sağlığına etkisi için iş hayatında psikolojik zorlanma yazımıza bakabilirsiniz.

Şişli, Bomonti'deki kliniğimiz Mecidiyeköy, Levent ve Nişantaşı iş aksına yakın konumdadır; seanslar yüz yüze veya online olarak yürütülebilir. Uzman kadromuz ve terapi süreci hakkında bilgi almak için Şişli psikolog sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular