Ruh sağlığı alanındaki unvanlar sıkça karıştırılır. Bu karışıklık masum görünse de sonuçları olabilir: kişi yanlış yere başvurur, gereken desteği alamaz veya yetkin olmayan birinden hizmet alır.
Bu yazıda unvanların ne anlama geldiğini, kimin ne yaptığını ve hangi durumda kime başvurulacağını ele alacağız.
Psikolog
Psikoloji lisans eğitimini (dört yıllık üniversite programı) tamamlamış kişidir.
Burada önemli bir nokta var: psikoloji lisansı tek başına psikoterapi uygulama yetkinliği kazandırmaz. Lisans eğitimi, insan davranışı ve zihinsel süreçler üzerine geniş bir temel sunar; ancak terapi yürütmek, bunun ötesinde lisansüstü eğitim ve süpervizyon altında klinik deneyim gerektirir.
Psikoloji lisansı mezunları araştırma, insan kaynakları, eğitim, test uygulama gibi farklı alanlarda da çalışır.
Klinik psikolog
Psikoloji (veya psikolojik danışma ve rehberlik) lisansının ardından klinik uygulama içeren klinik psikoloji yüksek lisansı ya da klinik psikoloji doktorası yapmış kişidir. Bu tanım 1219 sayılı Kanun'da yer alır ve klinik psikolog bir sağlık meslek mensubu olarak tanımlanır.
Psikoterapi süreçlerini yürüten uzmanların büyük bölümü bu gruptadır. Klinik psikologlar psikolojik değerlendirme yapar, ölçek ve test uygular ve psikoterapi yürütür. Ayrıntılar için klinik psikolog nedir, ne iş yapar yazımıza bakabilirsiniz.
İlaç yazma yetkileri yoktur. Bu, bir eksiklik değil; farklı bir meslek alanı olmasından kaynaklanır.
Psikiyatrist
Tıp fakültesi mezunu ve psikiyatri alanında uzmanlık eğitimini tamamlamış hekimdir.
Ruh sağlığı alanında ilaç tedavisini planlayan ve izleyen uzman hekimdir. Ayrıca bedensel nedenlerin dışlanması, tanı koyma ve ilaç takibi psikiyatristin çalışma alanına girer.
Bazı psikiyatristler ek eğitimler alarak psikoterapi de yürütür; bazıları ise ağırlıklı olarak ilaç tedavisi ve takip üzerine çalışır.
Psikolojik danışman (PDR)
Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık lisans programından mezun kişidir. Çalışma alanı ağırlıklı olarak eğitim kurumlarıdır: okul rehberliği, eğitsel danışmanlık, mesleki yönlendirme.
Bu alanda da lisansüstü eğitim alarak farklı alanlarda çalışan uzmanlar bulunur.
Aile danışmanı
Aile ve çift ilişkileri alanında lisansüstü eğitim almış uzmandır. Bu alan, bireyin iç dünyasından çok ilişki dinamiklerine ve aile sistemine odaklanır.
Psikanalist
Psikanaliz eğitimi almış, genellikle kendi analizinden geçmiş ve uzun süreli bir eğitim sürecini tamamlamış kişidir. Psikanaliz, hem bir kuram hem de belirli bir çalışma biçimidir; eğitim süreci yılları kapsar.
"Terapist" ve "koç" unvanları
Burada dikkatli olmak gerekir. "Terapist", "psikoterapist", "yaşam koçu", "ilişki koçu" gibi ifadeler tek başına belirli bir eğitimi garanti etmez.
Bu nedenle unvana değil, arkasındaki eğitime bakmak gerekir: kişi hangi alanda lisans yaptı, hangi alanda lisansüstü eğitim aldı, hangi terapi ekolünde eğitim ve süpervizyon aldı?
Bu bilgileri sormak yersiz değildir; süreci ciddiye aldığınızı gösterir ve karşınızdaki yetkin bir uzman bu soruları olağan karşılar.
Kime başvurmalı?
- Psikoterapi almak istiyorsanız: klinik psikoloji alanında lisansüstü eğitim almış bir uzmana veya psikoterapi eğitimi olan bir psikiyatriste başvurabilirsiniz.
- İlaç tedavisi gerekebilecek bir durum varsa: psikiyatriste başvurmanız gerekir. Yalnızca hekimler ilaç değerlendirmesi ve reçete düzenlemesi yapabilir.
- Bedensel belirtiler ön plandaysa: önce bir hekim değerlendirmesi yaptırmak gerekir. Tiroid sorunları, kansızlık, vitamin eksiklikleri ve uyku bozuklukları psikolojik tablolara benzeyen belirtiler üretebilir.
- Acil bir durum varsa: kendinize veya bir başkasına zarar verme riski söz konusuysa 112 Acil Çağrı Merkezi'ni aramanız veya en yakın acil servise başvurmanız gerekir.
- Emin değilseniz: bir klinik psikologla ilk görüşme yapmak da bir başlangıç olabilir; değerlendirme sonucunda gerekirse psikiyatri yönlendirmesi yapılır.
Psikoterapi mi, ilaç mı?
Bu ikisi birbirinin alternatifi değildir ve seçim her zaman "ya biri ya öteki" biçiminde olmaz.
Bazı tablolarda psikoterapi tek başına yeterli olur. Örneğin NICE kılavuzu, daha hafif depresyonda antidepresan ilacın rutin olarak ilk seçenek şeklinde önerilmemesini söyler. Bazı tablolarda, özellikle belirtilerin şiddetli olduğu durumlarda, ilaç tedavisi tedavi planının bir parçası haline gelir. Pek çok durumda ikisi birlikte yürütülür: 409 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde depresyonda BDT ile ilacın birlikte kullanımı, yalnız ilaca göre daha etkili bulunmuştur.
Bu kararı yalnızca bir psikiyatrist verebilir. İlaç kullanımına dair kararlar (başlama, doz değişikliği, bırakma) hekim dışında kimseyle verilmemelidir.
Kliniğimizde psikoterapi çalışmaları yürütülmektedir; psikiyatrik değerlendirme gerektiğinde yönlendirme yapılır.
Terapi süreci ve uzman seçimi hakkında daha geniş bilgi için psikolog seçimi ve terapi süreci, ilk seansta neler olduğu için terapiye ilk kez gidenler için rehber yazımıza bakabilirsiniz.
Şişli, Bomonti'deki kliniğimizde ergen ve yetişkinlere yönelik bilişsel davranışçı terapi ve psikanalitik psikoterapi çalışmaları yürütülmektedir. Uzmanlarımızın eğitim geçmişi için uzman kadromuz sayfasına, terapi süreci hakkında bilgi için Şişli psikolog sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
1. Psikolog ilaç yazabilir mi?
Hayır. İlaç yazma yetkisi yalnızca hekimlere aittir; ruh sağlığı alanında ilaç değerlendirmesini ve takibini çoğunlukla psikiyatristler yapar.
2. Önce psikoloğa mı psikiyatriste mi gitmeliyim?
Bu, tablonun şiddetine ve türüne göre değişir. Belirtiler günlük yaşamı ciddi biçimde etkiliyor, uyku ve iştah belirgin biçimde bozulduysa psikiyatrik değerlendirme öncelikli olabilir. Diğer durumlarda bir klinik psikologla başlamak da mümkündür; gerektiğinde yönlendirme yapılır.
3. Her psikolog terapi yapabilir mi?
Psikoloji lisansı tek başına psikoterapi yetkinliği sağlamaz. Terapi yürütmek için klinik psikoloji alanında lisansüstü eğitim ve süpervizyon altında deneyim gerekir. Karşınızdaki kişinin hangi eğitimleri aldığını sormak hakkınızdır.
4. "Uzman psikolog" ne demek?
Genellikle klinik psikoloji veya ilgili bir alanda yüksek lisans yapmış kişiler için kullanılır. Ancak bu ifadenin kullanımı yeterince standart olmadığından, unvana değil kişinin aldığı eğitime bakmak daha doğrudur.
5. Terapist unvanı yeterli mi?
Tek başına yeterli bir bilgi taşımaz. Hangi lisans ve lisansüstü eğitimi aldığını, hangi terapi ekolünde çalıştığını ve süpervizyon alıp almadığını öğrenmek gerekir.
Kaynaklar
- 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun, Ek Madde 13 (Ek: 6/4/2011-6225/9 md.). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.1219.pdf
- National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: Treatment and management (NG222). https://www.nice.org.uk/guidance/ng222
- Cuijpers, P., Miguel, C., Harrer, M., Plessen, C. Y., Ciharova, M., Ebert, D., & Karyotaki, E. (2023). Cognitive behavior therapy vs. control conditions, other psychotherapies, pharmacotherapies and combined treatment for depression: A comprehensive meta-analysis including 409 trials with 52,702 patients. World Psychiatry, 22(1), 105–115. https://doi.org/10.1002/wps.21069