İşsizlik Psikolojisi: İş Arama Döneminde Ruh Sağlığını Korumak

İşsizlik genellikle ekonomik bir mesele olarak konuşulur. Maddi yönü elbette belirleyicidir, ama bu dönemi yaşayanların çoğu asıl zorlanmanın başka bir yerde olduğunu söyler: kim olduğunuza dair duygunun sarsılmasında.

'Ne iş yapıyorsun?' sorusuna verilecek yanıtın kaybolması, günün yapısının dağılması ve her reddedilmenin kişisel bir değerlendirme gibi hissedilmesi. Bu dönem, dışarıdan görünenden çok daha yorucudur.

Bu yazıda işsizlik döneminin ruh sağlığını nasıl etkilediğini, sık yaşanan zorlukları ve bu süreçte neler yapılabileceğini ele alacağız.

İşsizlik neden bu kadar zorlar?

• Kimliğin sarsılması: İş, kişinin kendini tanımladığı temel alanlardan biridir. İş kaybıyla birlikte yalnızca gelir değil, 'ne yapan biri olduğuna' dair yanıt da kaybolur.
• Günün yapısının dağılması: Uyanma saati, gidilecek yer, tamamlanacak görevler; bunlar fark edilmeden günü tutan iskeletti. İskelet kalktığında günler birbirine karışır ve zaman şekilsizleşir.
• Sosyal temasın azalması: İş yeri, çoğu yetişkin için en düzenli sosyal temas kaynağıdır. Bu kaynak kesildiğinde yalnızlık hızla artar; yalnızlık hissiyle baş etme yazımıza bakabilirsiniz.
• Öz değerin aşınması: Her yanıtsız başvuru, her olumsuz dönüş, bir süre sonra kişisel bir değerlendirme olarak okunmaya başlar.
• Belirsizlik: Sürecin ne kadar süreceğini bilmemek, planlamayı imkânsız kılar ve süregelen bir kaygı yaratır. Belirsizliğe tahammül yazımız bu konuda yardımcı olabilir.
• Kontrol duygusunun kaybı: İş arama sürecinde kişi çabalayabilir ama sonucu belirleyemez. Emeğin sonuca dönüşmediği bir süreç, motivasyonu en çok yıpratan durumlardan biridir.
• Utanç ve sosyal görünürlük: 'Ne iş yapıyorsun' sorusundan kaçınmak, buluşmaları reddetmek, sosyal medyada başkalarının terfi haberlerini görmek.
• Aile içi roller: Evin gelirini sağlayan kişi konumunun değişmesi, ilişkide yeni gerginlikler yaratabilir.

Sık yaşanan duygular

Bu duygular kişilikle değil, durumla ilgilidir:

• Utanç: Özellikle işten çıkarılma durumunda belirgindir ve anlatmayı zorlaştırır.
• Öfke: Eski işverene, sisteme, bazen de kendine yönelik.
• Suçluluk: Ailenin yükünü taşıyamamak, birikimin erimesini izlemek.
• Kaygı: Ekonomik gelecek, kira ve fatura takvimi, birikimin ne kadar yeteceği.
• Umutsuzluk: Süreç uzadıkça artar ve iş aramaya ayrılan enerjiyi düşürür.
• Rahatlama: Daha az konuşulan ama gerçek bir duygu. Özellikle zorlayıcı bir işten ayrılan kişilerde ilk dönemde belirgindir ve çoğu zaman suçluluk yaratır. Rahatlama hissetmek, durumu önemsemediğiniz anlamına gelmez.

Bu duyguların hepsi aynı anda ve dalgalar halinde yaşanabilir.

Kısır döngü

İşsizlik döneminde en sık görülen döngü şudur:

Başvurular yanıtsız kalır. Kişi kendini yetersiz hissetmeye başlar. Yetersizlik hissi, başvuru yapma enerjisini düşürür ve kaçınma başlar: ilan bakmayı ertelemek, mülakatı düşünmek istememek. Başvurular azalır, dolayısıyla yanıt gelme ihtimali de azalır. Bu, yetersizlik inancını doğrular gibi görünür ve döngü kendini besler.

Buna sosyal geri çekilme eklenir: kişi sorulmasını istemediği için buluşmalardan kaçınır, kaçındıkça yalnızlaşır, yalnızlaştıkça hem morali hem de iş bulma ihtimali düşer. Çünkü işlerin önemli bir kısmı sosyal bağlantılar yoluyla bulunur.

Döngüyü kırmanın yolu, motivasyonun gelmesini beklemek değil; küçük ve düzenli eylemlerle sürdürmektir.

Bu dönemde ne yapılabilir?

• Güne yapı kurun: Kalkış saati, belirli bir çalışma aralığı, düzenli yemek saatleri. Bu, iş aramak kadar ruh sağlığı için de önemlidir. Yapısız günler, kısa sürede çökkünlüğü besler.
• İş aramaya sınır koyun: Bütün günü ilanlara bakarak geçirmek verimli değildir ve tüketicidir. Günde birkaç saatlik belirli bir aralık ayırmak, hem daha etkili hem de sürdürülebilir olur.
• Kaliteyi miktarın önüne koyun: Yüzlerce genel başvuru yerine, daha az sayıda ama hedefe uygun başvuru hem sonuç oranını hem de moralinizi korur.
• Reddi kişiselleştirmeyin: İşe alım kararları çoğu zaman kişinin niteliğiyle ilgisi olmayan etkenlere dayanır: bütçe, iç aday, zamanlama. Yanıtsızlık bir değerlendirme değildir.
• Sosyal teması sürdürün: Kaçınma isteği en güçlü olduğu dönemde bile buluşmaları tamamen iptal etmemek önemlidir. Hem moral hem de fırsatlar bu temaslardan gelir.
• Hazır bir yanıt belirleyin: 'Ne iş yapıyorsun' sorusuna vereceğiniz kısa bir yanıtı önceden hazırlamak, o soruyu bir krize dönüşmekten çıkarır.
• Bedeni ihmal etmeyin: Uyku düzeni, hareket ve düzenli beslenme, bu dönemde en kolay ihmal edilen ve duygudurumu en çok etkileyen alanlardır.
• Küçük tamamlanabilir işler yapın: Bir kurs, bir gönüllü çalışma, bir ev projesi. Tamamlanan her iş, kaybolan 'yapabiliyorum' duygusunu geri verir.
• Maddi durumu somutlaştırın: Belirsiz bir ekonomik korku, somut bir bütçe planından daha kaygı vericidir. Rakamları yazmak kaygıyı azaltır.
• Yalnız taşımayın: Durumu güvendiğiniz kişilerle paylaşmak hem yükü hafifletir hem de fırsatların duyulmasını sağlar.

Ne zaman destek alınmalı?

Uzun süren işsizlik depresyon için bilinen risk etkenlerinden biridir; belirtiler için depresyon nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Terapi iş bulmaz, ancak bu dönemde iki şeye alan açar: aşınan öz değerin korunması ve süreci sürdürebilecek bir zeminin kurulması. Ayrıca iş kaybının kişi için ne ifade ettiği, çoğu zaman işin kendisinden daha eski bir soruya bağlanır.

Bu dönemde terapi ücreti bir yük oluşturuyorsa, bunu baştan konuşmak mümkündür; seans sıklığı da sürecin ihtiyacına göre değerlendirilebilir.

İş hayatının ruh sağlığına etkisine dair genel çerçeve için iş hayatında psikolojik zorlanma yazımıza bakabilirsiniz.

Şişli, Bomonti'deki kliniğimizde seanslar yüz yüze veya online olarak yürütülmektedir. Uzman kadromuz ve terapi süreci hakkında bilgi almak için Şişli psikolog sayfamızı inceleyebilirsiniz.

İşsizlik dönemi çoğu zaman yeni bir yön arayışını da beraberinde getirir; bu konuda kariyer kararsızlığı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular